Đồng bào Bru - Vân Kiều có một hệ thống lễ hội và nghi lễ phong phú, trong đó, tiêu biểu và vẫn được duy trì cho đến hiện nay là lễ hội Trỉa lúa, được tổ chức trong mỗi mùa vụ, trước khi đem hạt giống cất giữ trong gùi ra trỉa xuống đất, với ý nghĩa cầu mong thần Lúa, thần Trời, thần Nước, thần Rừng, thần Núi,… giữ gìn, bảo hộ cho sự sinh sôi nảy nở, chắc hạt, nặng bông để đồng bào có ngày thu hoạch bội thu.

Lễ hội Trỉa lúa được đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn tổ chức hàng năm, vào khoảng ngày 12 - 14 tháng 7 âm lịch, gồm có 02 phần lễ và phần hội. Trong đó, lễ hội Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều ở bản Khe Cát tổ chức là quy mô nhất, với nhiều giá trị văn hóa truyền thống còn được bảo tồn, lưu giữ.

Lễ hội Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều bản Khe Cát thường được tổ chức dưới chân núi Chồng, nơi có nhiều cây cổ thụ và có bãi đất bằng phẳng, bên cạnh bờ suối. Đồng bào cho rằng, hòn núi Chồng là nơi có nhiều thần linh về ở, ở trên đỉnh có 3 ngọn chọc cao như 3 ngọn mâu, canh giữ cho dân bản được bình yên. Trong lễ hội, khám thờ được đặt tựa lưng vào núi Chồng, mặt hướng qua núi Khe Cát, mà dân bản nơi đây thường hay gọi là núi Vợ.

Nghi lễ Trỉa lúa được bắt đầu với nghi thức hiến sinh lễ vật là một con lợn. Khoảng 7h30 phút sáng, lễ hội bắt đầu.

 Lúc này, dân bản tập trung đứng phía sau già làng, cùng hướng về khám thờ. Bốn vị già làng khác cùng với già làng chủ lễ nghiêm cẩn trước khám thờ và cất lời khấn. Lời khấn đại ý rằng: Xin các thần linh về dự lễ. Mâm cỗ đã bày sẵn. Đứng trước lễ xin các thần ban cho dân bản mọi sự may mắn.

Sau khi khấn xong, một số dân bản, vai đeo gùi (aria), tay cầm gậy chọc lỗ đi xung quanh bãi đất để thực hiện nghi thức gieo hạt. Già làng chủ lễ cầm một nia (a doong), trong đó đựng ít thóc giống, vừa nhún nhẩy như người sẩy thóc, vừa tiếp tục lẩm bẩm khấn, gọi thần lúa về phù hộ cho dân làng làm ăn thịnh đạt. Dân bản theo sau, vừa khấn, vừa thực hiện nghi thức chọc lỗ, gieo hạt. Nghi thức này được thực hiện nhiều lần, trong chừng mười phút và sau đó kết thúc.

Sau phần lễ, dân bản cùng nhau quây quần bên những mâm cỗ, vừa ăn uống vừa trò chuyện với nhau rất vui vẻ.

Tiếp đến là phần hội, với nhiều trò chơi dân gian. Đến nay, đồng bào Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn vẫn còn lưu giữ được một số trò chơi truyền thống như chơi xà hùa, chi cà dạ, bóng má, cháy xà rì,… thu hút người già, thanh niên cùng tham gia.

Lễ hội Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn diễn ra trong một không gian khoáng đạt của rừng núi đại ngàn trên dãy Trường Sơn. Không gian của lễ hội là một không gian mở, đa dạng, từ một thung lũng ở bản Khe Cát, bản Đá Chát,… đến những dòng suối, con đường, bản xa,… với sự tham gia của mọi người.

Lễ hội Trỉa lúa không chỉ thể hiện khát vọng vươn lên làm chủ cuộc sống, làm chủ thiên nhiên của đồng bào dân tộc Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn, mà còn là cơ hội để đồng bào tăng cường sự đoàn kết, chung tay xây dựng bản làng giàu đẹp. Thể hiện đầy đủ bản sắc văn hóa đặc sắc trong đời sống văn hóa, tinh thần của dân tộc Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn. Người tham dự được hòa mình vào những lễ nghi, được vui chơi một cách hồn nhiên trong hơi ấm cộng đồng.

Hiện nay, đời sống kinh tế - xã hội của đồng bào Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn còn đang gặp rất nhiều khó khăn, đã tác động đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa truyền thống. Đặc biệt là thế hệ trẻ, sự chuyển biến này cũng bộc lộ nhiều mặt trái, ảnh hưởng tiêu cực đến sắc thái văn hóa một tộc người. Vì thế bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể lễ hội Trỉa lúa của đồng bào Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn là một việc làm cần thiết, để góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Ngô Đình Hướng